REACTIE DE CORRESPONDENT ■ De feiten van ‘meningsovereenkomsten’ moeten een geruststellend warm bad worden

Rob Wijnberg wist bij mij een snaar te raken. Familie en vrienden wisten mij te vinden met zijn betoog over ‘meningsovereenkomsten’. Maar ik vond het niet helemaal áf. Wijnberg laat iets téveel over aan het toeval, aan ons inzichtelijk vermogen om dit aan de keukentafel te realiseren, terwijl vooral ook de politiek hier écht iets mee moet doen. ■ Door: Gert Waterink

Social media en populisten worden té beeldbepalend

Beeldvorming is sinds de uitvinding van social media van doorslaggevend belang geworden. Te vaak is het zelfs een negatief kantelpunt in samenlevingen geworden. Het kan feiten en onwaarheden dus dusdanig vertroebelen, waardoor nieuwe ‘werkelijkheden’ gecreëerd worden. Beeldvorming is inderdaad de bron van consensus, zoals Rob Wijnberg aangeeft. Maar als deze meer grotere consensus, onderdeel van een grotere niet-twitterende meerderheid, stil blijft, dan lopen we het gevaar dat één van die andere onwaarheden of uitersten, ultra-links of ultra-rechts, téveel het beeld bepalen en zelfs met behulp van ‘alternative facts’ dat nieuwe beeld allesbepalend gaan maken. Wetenschap, wereldwijde peilingen, statistieken, Sociaal Cultureel Planbureau, klimatologen en zelfs het RIVM: ik sta ervoor, ik omarm het, maar als (social) media hierover teveel twijfel zaait, dan begeven we ons in gevaarlijk vaarwater.

© 2013 Momkai All Rights Reserved

Onderwerpen als de Europese Unie, de democratische rechtsstaat, en immigratie worden steeds meer vergiftigd in radicale tegenstellingen, tot Brexit aan toe. Deze ‘ongehoorde bubbel’ moet daarom weer mondiger worden, moet met meer passie, emotie en bravoure verkondigt worden op dié kanalen, Twitter, nieuwe media, nieuwe omroepen, die momenteel gekaapt worden door activistisch extreem-links of extreem-rechts. De boodschap van Rob Wijnberg is wat dat betreft feitelijk absoluut juist, maar als dit enkel door Correspondent-abonnees opgenomen en verwerkt wordt, en niet door de meer activistische massa, ook aanwezig onder boeren en klimaatactivisten, dan blijft het bij deze constatering en kunnen uiteindelijk de met passie en emotie omlijnde ‘alternative facts’ het nieuwe normaal gaan worden. Ik ben er niet voor om elkaar angst in te boezemen, maar dit proces is dus al wel gaande binnen de grote Angelsaksische machten.

Inkomensongelijkheid

Inkomensnivellering is dus een belangrijk debat dat met meer passie en emotie verkocht moet worden, maar wel op een manier dat het aan kan slaan bij iedereen en niét enkel stedelingen. Anno 2019 krijgen big tech bedrijven een steeds machtigere positie in en om stedelijke gebieden, terwijl krimpregio’s nog sneller krimpen. We zien dit onomkeerbare effect onder invloed van automatisering al gebeuren in de Amerikaanse Midwest, de Engelse Red Wall, en krimpgebieden in Noord-Oost en Zuid-Oost Nederland. Het zorgt voor demografische ongelijkheid die vooral in representatieve democratieën met districtenstelsels, de VS en het VK, onevenredig snel aan het licht komen. De afgelopen Britse verkiezingen zijn hier een hartverscheurend voorbeeld van.

Deze ongelijkheid ligt uiteindelijk dan ook ten grondslag aan het inkrimpen van een stabiele middenklasse, waarin de kansen op welvaart op gezinsniveau gemiddeld genomen afnemen. De inkomensongelijkheid neemt dus toe. Deze ongelijkheid is dan ook van wezenlijk belang als we een discussie willen voeren over de feitelijke afname van meningsverschillen. Want deze kan anders zijn dan de emoties die hiermee gepaard gaan.

Onderwerpen als abortus en euthanasie, maar ook LHBT-emancipatie, kunnen uiteindelijk veel makkelijker geabsorbeerd worden door een samenleving áls die ‘stille consensus’ de complexe problematiek omtrent inkomensongelijkheid weet te vertalen in een passievolle boodschap die appelleert aan de heersende gevoelens en emoties van mensen. Thierry Baudet en Donald Trump weten die emoties perfect te roeren. Maar de pragmaticus op De Correspondent kan dat ook. Natuurlijk niet uit ideologisch oogpunt! Maar wel als het gaat om een meer massale omarming van Wijnberg’s conclusies. ‘Onze’ feiten en conclusies dienen net zo’n warm bad te worden als Baudet’s leugens. En dat is nog niet het geval.

Want als in die vertaling, van de brede consensus en de meer pragmatisch ingestelde middenklasse richting het centrum van het politieke spectrum en de bestuurlijke elite, ruis plaatsvindt. Of nog erger, dat die vertaling helemaal niet meer plaatsvindt en radicaal ingestelde ‘alternative facts’ de overhand krijgen in uitingen van de media, dat kan dit een potentieel gevaar worden.

Geruststellende leugens vs. onplezierige waar- heden

Het is inderdaad zo dat op een bevolking van 327 miljoen Amerikanen Fox News hooguit maar 2,5 miljoen kijkers heeft. Maar feit is ook dat door het Amerikaanse kiessysteem iets meer dan 40% van alle kiesgerechtigde Amerikanen, die écht niet allemaal racisten van het ergste soort zijn, uiteindelijk in 2016 voor Donald Trump hebben gestemd. En dat zijn ook flink wat mensen die deel uitmaken van die ‘grote brede consensus’. Intussen zijn we bijna vier jaar verder en zien we ook hoeveel schade dit berokkent op die beeldvorming….en aan de keukentafels. Een minieme meerderheid kan zo m.b.v. ‘alternative facts’ en het inspelen op emoties een revisionistische revolutie teweeg brengen die langzaamaan greep krijgt op heersende feiten.

Volgend jaar vieren we 75 jaar bevrijding. Maar als het gaat om deze ‘alternative facts’, dan moeten we ook lering trekken uit het verleden. Zo’n 86 jaar geleden was er ook een stille brede consensus, een grote meerderheid, of ‘ongehoorde’ bubbel. Maar deze grote consensus hield zich stil en liet dít motto onbewust zijn gang gaan: “één leugen blijft nog steeds een leugen, maar een leugen die constant herhaald wordt, zal uiteindelijk door mensen geloofd worden”. De politiek in het interbellum had de verbinding met deze stille, brede consensus verloren, en werd steeds agressiever ingenomen door fanatici uit de extreem-linkse of extreem-rechtse hoeken van het politieke spectrum.

Social Media

Propaganda m.b.v. knap gemaakte, kleurrijke affiches, duur gemaakte Duitse bioscoopfilms, waarbij de techniek werd afgekeken van Hollywood en lang doordreunende radio-speeches, maakte in die tijd een stevige opmars door. De eigenlijke definitie ‘propaganda’ stamt ook uit die periode, de jaren ’30 van de vorige eeuw. In het heden lijkt social media bij tijd en wijlen die rol over te nemen, en heeft dus eenzelfde doordreunend effect op de bredere consensus, Twitter wordt steeds vaker, zoals Rob Wijnberg aangeeft, de spreekbuis van leiders die door een perfect gesternte een exponentieel negatieve uitwerking kunnen hebben op de lange-termijn toekomst van een natiestaat. En dus is dit inderdaad een niet te onderschatten gevaar.

Uitgesproken voor- en tegenstanders maken op Twitter de dienst uit en weten zo steeds meer het publieke debat te beheersen. Klopt. Maar tien jaar geleden, in 2009, was dat wel even anders. Tijdens de kersttoespraak werd de toenmalige Koningin Beatrix als een soortement van oud verongelijkt vrouwtje weggezet toen zij aangaf dat we wat minder “snelle, korte boodschapjes zonder enig wij-gevoel” de wereld in moesten helpen. Met andere woorden: minder twitteren.

We zijn nu tien jaar verder en met terugwerkende kracht moeten we haar, en nu dus ook Rob Wijnberg, gelijk geven. We moeten daarom in dat opzicht bedachtzaam blijven. Als enkel 9 procent van alle tweets afkomstig zijn van Amerikanen die het midden van het politieke spectrum bezetten, dan moeten we ons wellicht afvragen of dat niet inherent is aan de almaar groter wordende overheersing van ultra-links én vooral ultra-rechts in het publieke debat op zowel sociale en traditionele media. Rob Wijnberg’s boodschap, waar ik achter sta, wordt zo helaas niet massaal opgepakt. En dat zou wel moeten.

Het is daarom ook even van belang om aan te geven dat dat motto van de “nobele leugens” afkomstig is van Nazi propaganda minister Joseph Goebbels. De man die met zijn redevoeringen die ‘stille brede consensus’ in vervoering wist te brengen. Dat uiteindelijk de meest destructieve onmenselijke leugens en een honderduit racistische, antisemitische ideologie omgezet werd in concreet beleid is nog steeds dé grootste menselijke tragedie van de 20e eeuw.

Een warm bad vol feiten

Er wordt, vooral op social media, erg schamperend en verongelijkt gereageerd over deze geschiedkundige spiegelingen. En ook dan moeten we niet vergeten dat de ‘stille, grote consensus’ zich nog steeds vastklampt aan deze geschiedkundige feiten. Maar we moeten ze niet laten verstoffen door leugens uit die radicale uithoeken van het politieke spectrum; leugens die langzaamaan salonfähig worden gemaakt. Het is daarom van vitaal belang dat we onderscheid maken tussen de feitelijke aanwijsbare groeiende consensus enerzijds (Rob Wijnberg) en een meer emotionele beleving aangaande die ‘consensus’ anderzijds. Dat laatste is waar het aan schort. Feiten worden teveel losgekoppeld van het gevoel. Dat wat wij, via De Correspondent meekrijgen is feitelijk juist, maar het gevoel, de emotie, wordt helaas steeds meer beïnvloed door tweets en opiniestukken buiten het zichtveld van De Correspondent.

Het wordt helemaal dreigend als dat gevoel, die emotie, niet ingegeven wordt door de feitelijk aanwijsbare juiste ideologie waar Wijnberg het over heeft, maar vooral door de leugens van narcistische charlatans als Trump en Baudet. Daar zit het probleem. In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk lijkt het wat dat betreft al een beetje te laat. Wijnberg’s gevolgtrekkingen lijken daar al mosterd na de maaltijd, maar in een land als Nederland, waar onze representatieve democratie steviger is verankerd door een meerpartijensysteem, kunnen partijen in het politieke midden dat oplichtende baken worden voor die ‘ongehoorde stille consensus’. We kunnen op dat vlak nog iets leren van Baudet’s ‘marketing-machine’, vermits we de feitelijk ‘goede’ ideologie (-mix) aanwenden en dit op een hoopvolle manier en met meer hapklare begrijpelijke taal durven te verkopen aan die overgrote ‘stille’ meerderheid. Dat is: de conclusies van de wetenschap, statistieken, het Sociaal Cultureel Planbureau, klimatologen, het RIVM en wat dies meer zij onderschrijven en simpelweg op een veel aantrekkelijkere manier ‘vermarkten’ en met meer overleg met min of meer vastomlijnde (doel)groepen die zich simpelweg achtergesteld voélen.

Conclusie

Populisme aan de uiteinden van het politieke spectrum mag nooit benijdenswaardig worden. Maar als dit kan plaatsvinden in het meer pragmatische, typisch ‘Nederlandse’ midden, dan kan dit een heilzame werking hebben op deze grote consensus en zal ook die ‘stille meerderheid’ weer terecht luidt en krachtig doorgalmen. Tuurlijk, we moeten onszelf niet blindstaren op geslepen marketing-trucs. Er zal wel degelijk bestuurd moeten worden en op complexe vraagstukken inzake inkomensongelijkheid moét men oplossingen vinden.

Voor de financiering van studies durven partijen als D66, CDA en Groen Links wat dat betreft steeds meer hun ongelijk toe te geven. Niet om nu maar de kiezers tevreden te stellen, maar juist omdat ingezien wordt dat het leenstelsel feitelijke schade aanricht: financiële klassenongelijkheid wordt zo steeds meer een gevolg van kostbare studies en veel minder een fantastische kans voor iedereen. Dit zal met meer vraagstukken omtrent de publieke sector moeten gebeuren. Stikstof-crisis, need I say more? Uiteindelijk draait het bij mensen dus altijd nog om het financiële plaatje, dat wat netto aan het eind van de maand overblijft.

Met deze simpele gegevens valt in Nederland nog steeds een hele wereld, een ‘stille meerderheid’ te winnen. Het simpele lezen van artikelen is vaak niet meer genoeg om hierin verandering én duiding aan te brengen. Ja, ‘we’ zijn het eens, feitelijk gezien zijn er meer ‘meningsovereenkomsten’. En ik ben het ook eens met de feitelijke constateringen van Rob Wijnberg. Maar het ‘narcisme van het kleine verschil’ dient echt in een spoediger tempo omgezet te worden in ‘sociale cohesie door gevoel’.

Politiek is aan zet

En dat kan, vermits politici in dat politieke, meer pragmatische centrum het ‘geniep’ van de Thierry’s en Trump’s effectief, met luider elan, kunnen wegkapen. Wellicht is daarbij ook het adagium ‘the best of both worlds’ van belang; dus dat de meest rendabele bewezen beleidssuccessen van een keur aan ideologieën -socialisme, conservatisme, cultureel liberalisme, sociaal-democratie en progressivisme- in ogenschouw genomen worden. De journalistiek is en blijft in dit gehele proces de waakhond van de representatieve democratie in een steeds complexere wereld, maar ook waakhonden kunnen perfecte stormen niet altijd ontwijken. Dat is geen bangmakerij, maar een realiteit die we niet in stilte achter de betaalmuur van De Correspondent moeten bevechten. Politici zijn dus aan zet, maar daarbij is schaakmat steeds meer noodzaak.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s